Tot zover de theorie, op naar de praktijk

Formatief handelen
verovert de harten

SCROLL OMLAAG

In het grote geheel van onderwijs anders organiseren past formatief handelen perfect. Daarom vroeg INNOVO aan gepromoveerd onderwijskundige én warm pleitbezorger Dominique Sluijsmans om formatief handelen bij de scholen te introduceren. Dat deed ze! Met haar inspiratiesessies van amper een uur kreeg ze veel teams enthousiast. De kop is er af, het begin is gemaakt. Onder het mom van ‘we gaan dit allemaal doen, dus laten we vooral van en met elkaar leren’ vroegen we drie collega’s naar hun eerste indrukken.

Formatief handelen

“Van toetsgericht naar doelgericht denken en handelen”

Dominique Sluijsmans omschrijft formatief handelen als volgt:
Leerkrachten zien veel van hun leerlingen. Al deze rijke informatie geeft hen inzicht in hoe het met leerlingen gaat, hoe zij zich voelen en wat zij nodig hebben om op een veilige en vertrouwde manier zich te ontwikkelen.

ontwikkeling van leerlingen
Het is nog steeds gebruikelijk om gangbare toetsresultaten als uitgangspunt te nemen om uitspraken te doen over de ontwikkeling van leerlingen. Voorbeelden zijn scores of cijfers op methodegebonden of gestandaardiseerde toetsen. Deze toetsresultaten geven echter lang niet altijd alle informatie die nodig is voor het leerproces van de leerling.

handvatten
Om tot de juiste informatie te komen, deze goed te interpreteren en te vertalen naar een goede vervolgstap voor de leerling, is formatief handelen nodig.

doel
Formatief handelen heeft tot doel leerlingen tijdige, specifieke en doelgericht terugkoppeling te geven en hen op deze manier tot succes te laten ervaren. Niet met een cijfer of een score, maar door concrete, actiegerichte handvatten te bieden voor een vervolgstap. Voor formatief handelen zijn drie ingrediënten essentieel:

  • Doelen en leerlijnen: welke doelen dienen leerlingen te behalen, in welke volgorde en welke kennis en vaardigheden vraagt dat van hen?
  • Meerdere databronnen: welke informatie hebben we naast de methodetoetsen en gestandaardiseerde toetsen nodig om tijdig goede formatieve beslissingen te nemen over het verdere leerproces van leerlingen?
  • Effectieve didactiek: welke didactische principes moet ik wannneer inzetten om de juiste informatie bij mijn leerlingen te achterhalen?

cement
Formatief handelen is het cement tussen de doelen van de school, de leeractiviteiten en de wijze waarop wordt vastgesteld of leerlingen goed op weg zijn. Zolang er geleerd wordt, worden er geen cijfers gegeven. Een rijkere en meer gebalanceerde visie op toetsing die recht doet aan alle leerlingen én hen aan boord houdt, is één van de belangrijkste doelen van dit mooie project.

InnovoStudiedagPLT-PascalMoors.jpg-63


Dominique Sluijsmans over formatief handelen op de INNOVO onderwijsdag in 2019.

“Formatief handelen is het cement tussen de doelen van de school, de leeractiviteiten en de wijze waarop wordt vastgesteld of leerlingen goed op weg zijn.”

Rob Stevens | basisschool St. Franciscus, Bunde

“Je kunt ook op een andere manier gegevens over de voortgang van leerlingen verzamelen.”

Rob Stevens – “48 Jaar, ik werk hier al 23 jaar, tegenwoordig werkzaam als adjunct-directeur én leerkracht en dat vind ik een perfecte combi,” – is op zijn school al vier jaar bezig met onderwijs anders organiseren. “We doen al veel op dat gebied, maar toch merk ik dat ook wij nog heel erg vasthouden aan methodes, aan vaste patronen en gewoontes. De gemiddelde leerkracht durft het vertrouwde nog niet los te laten. En dan hebben wij ook nog een groot team. Niks zo lastig als gedragsverandering, maar toch willen we de komende jaren nog meer veranderen, nog meer met leerdoelen gaan werken, nog meer kinderen aanspreken op hun eigenaarschap. En daar past formatief handelen perfect bij.”

“Het verhaal van Dominique Sluijsmans spreekt me heel erg aan. Je kunt ook op een andere manier gegevens over de voortgang van leerlingen verzamelen. Regelmatig even checken: wat is er blijven hangen? Moet ik misschien even terug of kan ik verder waar ik gebleven was? Dit schooljaar gebruiken we om ons samen meer te verdiepen in de materie, om van en met elkaar te leren en te proberen. Ik verwacht dat we nog een aantal bijeenkomsten over formatief handelen gaan organiseren.”

“Er lopen veel projecten tegelijkertijd. We hebben niet alleen ons eigen schoolplan, ook INNOVO heeft plannen en dan is er nog corona waardoor dit sowieso een lastige en stressvolle periode is. Het moet wel behapbaar blijven. Dominique gaf dat ook aan: met kleine stapjes – bijvoorbeeld met één vakgebied – beginnen, leren wat wel en niet goed werkt, samen goed evalueren en dan pas verder. Uiteindelijk gaan we echt wel stappen zetten.”

“We doen aan groepsoverstijgend werken, we werken met een portfolio en bij diverse vakken verdiepen wij ons in de leerlijnen… inmiddels zien we in onze school al veranderingen plaatsvinden. Alles staat met elkaar in verbinding. Die samenhang, dat totaalplaatje is belangrijk. Formatief handelen is een heel logisch onderdeel hiervan. Alles samen leidt ertoe dat je het onderwijs anders organiseert. We zijn enthousiast over formatief handelen, maar we zijn ook realistisch. In kleine stapjes dus.”

“Alles staat met elkaar in verbinding. Die samenhang, dat totaalplaatje is belangrijk. Formatief handelen is een heel logisch onderdeel hiervan.”

Inge Jansen en Mariska Sipers | basisschool Ondersteboven, Moorveld

“Op zoek gaan naar de manier waarop formatief handelen het beste kan worden ingevoerd.”

Op basisschool Ondersteboven – ook onderdeel van het cluster Meerssen, 96 leerlingen, één intern begeleider, één directeur, vijf leerkrachten en twee onderwijsondersteuners – popelen ze om schoolbreed met formatief handelen aan de slag te gaan.

Inge Jansen is de intern begeleider op school: “Ik ben ook één dag leerkracht groep 7/8 en één dag leerkracht 5/6, we doen hier aan multitasking. Mariska Sipers (leerkracht groep 1-2, specialist het jonge kind) is één van de twee peer group members die op hun school op zoek gaan naar de manier waarop formatief handelen het beste kan worden ingevoerd. Mariska: “Ik dacht meteen: ‘Wauw, hier moeten we iets mee.’ Met onderwijs streven we naar optimale kansen voor iedereen en op dat gebied is nog wel een slag te slaan. Tot nu toe gebruiken we toetsen vaak om een thema of een periode af te sluiten. Bij formatief handelen ‘toets’ je op meerdere momenten. Zo ontdek je wat de kinderen van jou als leerkracht nodig hebben om een succes te kunnen behalen. Ik vind het vaak veel interessanter aan de hand procesgerichte activiteiten te onderzoeken, welke onderwijsbehoeften leerlingen hebben. Door goed door te vragen, goed te observeren, de juiste snaar te raken…’toets’ je je eigen leerkrachtgedrag en leerkrachtvaardigheden. Hoe leren mijn leerlingen? Wie gedijt bij welke vorm? Ik vond het een echte eyeopener toen Dominique Sluijsmans zei dat leren niet begint bij motivatie, maar dat motivatie voortkomt uit een succeservaring. Dat betekent dat je als leerkracht de motivatie bij een leerling kunt genereren door ervoor te zorgen dat er voor elk kind een vraag is waar hij het antwoord op weet.”

Inge: “Over kwesties als ‘hoe ziet ons ideale rapport er eigenlijk uit?’ daar stoeien we al jaren mee. We geven nog steeds gewoon punten, ook al staan we daar niet meer achter. We weten zeker dat we het anders willen, maar hoe dan? Hoe pak je dat aan, waar begin je? Want alles hangt met elkaar samen. Ik denk dat formatief handelen ook daarbij gaat helpen.”

Mariska legt uit dat de invoering van formatief handelen per school maatwerk is: “We moeten dit met het hele team samen doen, zodat er een doorgaande lijn ontstaat. Elk teamlid kijkt hoe de verbinding gelegd kan worden met de dingen die we al doen. Net als veel kleuterleerkrachten zet ik grote vraagtekens bij de kleutertoetsen, dus ik ga op zoek naar alternatieven. Welke data, welke informatie hebben we al op school? Een kind kan misschien een laag punt halen op de rekentoets, maar als hij enthousiast kan aangeven welke zak met pepernoten het meest weegt of als zij zonder problemen tot twintig telt bij verstoppertje spelen, dan is dat toch ook van grote betekenis? Hoe mooi zou het zijn als we bijvoorbeeld spelobservatie zouden gebruiken als ‘toetsing’? En als we meer konden vertrouwen op onze eigen ervaring, expertise en instinct? Mijn bevindingen zijn inderdaad subjectief, maar ik ben óók een ervaren leerkracht, ik beheers mijn vak én ik ken het kind. Inge: “Een hoog punt wil niet altijd zeggen dat het kind de stof beheerst, een laag punt wil ook niet zeggen dat het de stof niet beheerst.” Mariska vult aan: “Een cijfer is niks zonder een verhaal erbij.”

Een gezonde dosis enthousiasme – inmiddels bij het hele team – is een prima uitgangspositie voor het vertalen van de theorie van formatief handelen naar de praktijk. Inge: “Dominique Sluijsmans heeft ons enthousiast gemaakt. Zij heeft het fundament gebouwd en daarop kunnen wij doorbouwen op de manier die bij onze school en bij onze ambities past.” Mariska: “Ik ben heel nieuwsgierig naar hoe anderen dit oppakken, er zijn ongetwijfeld scholen waar al veel interessante dingen te zien zijn op dit gebied, laten we onze ervaringen vooral delen. Net zoals we voor onze kinderen optimale kansen willen bieden om het maximale niveau te bereiken, wil ik dat ook voor mijn collega’s en mezelf.”

“Ik heb in de praktijk mogen ervaren dat leerlingen hierdoor beter grip krijgen op hun eigen leerproces en meer gemotiveerd zijn om te leren.”

Susan

Susan van Waterschoot | intern begeleider, basisschool De WereldSter in Meerssen

Tijdens het proces van formatief handelen ben je als leerkracht voortdurend in dialoog met jouw leerlingen en geven leerlingen elkaar feedback op hun leerproces. Ik heb in de praktijk mogen ervaren dat leerlingen hierdoor beter grip krijgen op hun eigen leerproces en meer gemotiveerd zijn om te leren. Doelen worden zichtbaar gemaakt, tussentijds bijgesteld door het voortdurende proces van feedback. In het didactisch coachen van de leerlingen ligt de uitdaging om leerlingen op een actieve manier te laten nadenken en handelen zodat ze de volgende stap in hun ontwikkeling kunnen zetten. Leerlingen zijn op deze manier steeds meer eigenaar van hun leerproces.